Gradsko polje Smederevo

Gradsko polje – nedovoljno iskorišćen urbani prostor naših gradova

Objavljeno u časopisu Društva arhitekata Novog Sada DaNS broj 50, jun 2005.

Autor: Aleksandar Stanojlović

 

Najjednostavnije rečeno, Gradsko polje neizgrađen prostor između tvrđave i varoši. U prošlosti je ovaj brisani prostor imao odbrambenu ulogu u svojoj širini i neizgrađenosti. Utvrđenja su izgubila svoju primarnu odbrambenu ulogu i promenila namenu, a Gradska polja su dobila svoje novo mesto i ulogu u gradu. Postala su prostorna veza između monumentalnih tvrđava sa kulturno-reprezentativnim ili rekreativnim sadržajima, nosioca funkcije slobodnog vremena i živih četvrti Varoši – poslovnih, trgovačkih i stambenih delova.

 

 

Baviti se Gradskim poljem u našim gradovima znači razmišljati o jednom značajnim gradskom prostoru sa velikim razvojnim potencijalima. Mnoge metropole su od svojih Gradskih polja kao (ne)urbanih delova napravili reprezentativne prostore koje prepoznaje čitav svet. Neka od najpoznatijih Gradskih polja su Crveni trg ispred moskovskog Kremlja i Tjenamen ispred Zabranjenog grada u Pekingu. Beč je svoja polja zatrpao blokovima oko Ringa, dok je Pariz svoja pretvorio u svima poznata, čuvena Jelisejska polja.

Crveni trg u Moskvi skoro je potpuno popločan prostor, izrazito javnog karaktera – najreprezentativniji gradski i nacionalni trg, paradni plac i omiljena slika na suvenirima urezana u skoro svakog stanovnika planete, iako većina tamo nije bila. Kroz Crveni trg se čitav narod urbano materijalizuje u svojoj domovini, on simboliše Moskvu, čitavu Rusiju i ceo slovenski Istok.

Izvlačimo paralele Crvenog trga sa smederevskim poljem, poredimo dramatičan utisak koga stvaraju tvrđavska platna Kremlja i Smedereva koja izlaze na široki predprostor. Neki istraživači oba grada poetski dovode u vezu sa Svetim Trojstvom (kao i Konstantinopolj) zbog trougaonog oblika grada u osnovi. Na značaju dobija i istorijska činjenica da je Smederevo poslednja prestonica srednjevekovne Srbije.

Pre 130 godina Emilijan Josimović, prvi srpski urbanista (1821, Stara Moldava-1897, Sokobanja) zapazio je prostorni i estetski potencijal Gradskog polja u Beogradu osmislivši veličanstven park koji je do danas zadržao svoj turski toponim – Kalemegdan, danas jedan od najlepših prostora prestonice Srbije. Ostala Gradska polja u zemlji su zapuštena i neiskorišćena gradska polja u Nišu, Kladovu, Smederevu i Šapcu. Imperativ za prekomponovanje i prenamenu u Smederevu i Šapcu je uklanjanje železničkih postrojenja, pomeranje stanice u stranu i povezivanje širokim pešačkim potezima varoši sa Tvrđavom i rekom.

 

Infrastrukturno i parterno uređenje ovako oslobođenih površina ne bi trebalo da iziskuje mnogo materijalnih i planskih napora. Zbog utiska kojeg stvara stabilna silueta tvrđave, koju ritmično prekidaju vertikale kula, nije potrebno složeno pejsažno uređenje zelenih površina. Najbolja je kombinacija popločanih pešačkih poteza sa velikim travnatim površinama i mestimično zasađenim kvalitetnim stablima. Južni zid Tvrđave je paralelan sa regulacionom linijom blokova centra Smedereva i zajedno stvaraju dugačak, ali dovoljno širok javni prostor, koji bi uz jednostavne prostorne intervencije, lako mogao postati manifestacioni trg. Ako bi se obod novonastalog paradnog trga ojačao jakim gradskim sadržajima, ovaj gradski prostor bi oživeo i postao deo svakodnevnih kretanja njegovih stanovnika, a ne samo rekreativaca i turista. Smederevo bi logično trebalo da dobije pristanište za brodove bele flote na krstarenju Dunavom jer je grad sa svojom tvrđavom prvorazredna turistička atrakcija i spomenik kulture od izuzetnog nacionalnog značaja. Stoga bi na zapadnom obodu Gradskog polja bili dodati putničko pristanište, turistički informacioni punkt, mali etno bazar i početak dugačkog šetališta obalom Dunava. Na istočnom obodu poteza bi se dislocirali železnička i autobuska stanica. Na taj način bi Gradsko polje postalo i značajno saobraćajno čvorište. Zamislite utisak na posetioca grada koji bi, izašavši iz putničkog broda ili stanične zgrade, ugledao širok pojas Gradskog polja omeđen kulama srednjovekovne prestonice sa jedne i savremenim blokovima dinamične varoši Smedereva sa druge strane.

 

 

Stoga raduje akcija čišćenja obale Dunava u zoni Tvrđave, premeštanje teretne luke na lokaciju šest kilometara nizvodno i uklanjanje dela železničkih šina i pratećih saobraćajnih postrojenja duž istočnog bedema Tvrđave. Akciju je sprovela Direkcija za izgradnju Smedereva a podržalo je republičko ministarstvo, mada posao nije ni blizu završen. Sa završetkom ovog posla i potpunim ukidanje železnice, Smederevo bi dobilo vanredno kvalitetan gradski prostor. Slike Smedereva sa novim gradskim pejsažom imaju veliku mogućnost da se nađu na reprezentativnim katalozima i prospektima zvanične srpske turističke propagande. Adekvatnim uređenjem tvrđave i okruženja Smederevski grad bi mogao za širi region donjeg Podunavlja i severnog Pomoravlja postati simbol kulture i prepoznatljiv landmark.

 

 

Smederevska tvrđava zauzima prostor od oko 11 ha i smeštena je na desnoj obali Dunava, na ušću reke Jezave. Ove reke su, zajedno sa Petijevskim potokom, uslovile trougaonu osnovu građevine, koja je prostorno podeljena na Mali i Veliki grad. Tvrđavu je sagradio despot Đurađ Branković, sa namerom da u nju smesti sedište civilne i crkvene vlasti. Posebno je obrađena pažnja prema kopnenoj, lako pristupnoj strani. Stoga se tu nalazi i najviše kula. Mali grad je posebno utvrđeni vladarski dvor, sa svih strana okružen vodom. U njegovom centralnom delu nalazi se zidani bunar, dok je ulaz bio sa jugozapadne strane, kroz dvojni sistem kapija. U Velikom gradu postojao je mitropolitski kompleks sa pratećim prostorijama i građevine za stanovništvo. Na varoškom bedemu su bile dve kapije. U Malom gradu se nalazi šest kula, od kojih je na jednoj natpis iz koga se vidi da je grad podigao Đurađ Branković. Veliki grad opasuje devetnaest kula koje su široke oko 11, a visoke oko 20 m. Izgrađene su od lomljenog kamena u dobrom krečnom malteru. Debljina zidova dostiže i do 4,5 m. U vreme turske vlasti, od 1459. do 1867. dozidane su tri poligonalne kule na sva tri ugla tvrđave, kao i kula na sredini varoškog bedema (1480). Stara tvrđava je dobro očuvana ali je teško postradala u oba svetska rata. Smederevo posebno pamti 6. jun 1941, kada je esplodirala municija u vagonima i kada je stradao veliki broj ljudi i građevina oko železničke stanice, na Tvrđavi i varoškim blokovima blizu stanice. Radovi na istraživanju i obnovi traju sa prekidima pet decenija i još uvek su u toku.

 

 

Odabrana literatura:

A. Krstić, Smederevo, u: Leksikon gradova i trgova srednjovekovnih srpskih zemalja, Beograd, 2010.

A. Deroko, Smederevski grad, Starinar II, Beograd 1951;

Smederevska tvrđava, u: Spomeničko nasleđe Srbije, Beograd 1998;

M. Popović, Smederevska tvrđava, u: Utvrđenja u Srbiji – Dani evropske baštine, Beograd 2003.