Venac

Prostorne granice utvrđenih gradskih centara su definisane gradskim zidinama kao jakim barijerama između unutrašnjeg grada i delova spolja. Zbog prepreke u razvoju, veliki broj gradova je porušio svoje zidine, bastione i rovove i na njihovom mestu razvio kružne sisteme urbanih blokova, parkova i ozelenjenih bulevara, dok je karakter unutrašnjeg grada kao starog centra zadržan. Saobraćaj na kružnim bulevarima je intenzivan jer prima i distribuira sva ulivna kretanja, čime je staro gradsko jezgro oslobođeno tranzitnog motornog saobraćaja. Ovi kružni bulevari imaju posebne nazive. Kod Srba je to venac. Italijani ih nazivaju viale (vialle), Francuzi bulevar (boulevard), Nemci ring (ring), Mađari korut (körut), Rusi kaljco (кольцо). Kružni venci takođe fizički i mentalno razdvajaju unutrašnji grad od delova ka periferiji. Za moskovski venac bulevara Sadovoe kaljco (Садовое кольцо) se tvrdi da je granica Stare Moskve. Beč je u svom čuvenom projektu Ringa (Ringstrasse) na praznom prostoru gradskog polja formirao sistem blokova i javnih prostora, kao urbanu materijalizaciju narastajuće građanske buržoazije. Atraktivne lokacije zauzele su Opera, Parlament, muzeji, Univerzitet, Novi dvor, Nova većnica, Berza, druge javne zgrade, stambeni blokovi i veliki broj parkova i šetališta duž bulevara. Postoje primeri velikih metropola sa sačuvanim koncentričnim krugovima bulevara oko centra, preko kojih čitamo širenje i urbani razvoj iz različitih istorijskih perioda.

 

Beč, Schottenring

 

Gradovi nastali u 18. i 19. veku nisu bili utvrđivani, nemaju jasnu fizičku granicu između centra i periferije i mreža ulica je ravnomerna na celoj teritoriji tradicionalnog grada. U ovim slučajevima, granice gradskog jezgra se uspostavljaju na osnovu analize ambijentalnih vrednosti i rasporeda spomenika kulture i spomeničkih vrednosti. Staro jezgro se definiše kao prostor koji obuhvataju glavni trg ili raskršće u centru, glavna ulica i delovi glavnih saobraćajnih ulazno-izlaznih pravaca koji se oslanjaju na centar. Ukoliko je oslobođeno od automobilskog saobraćaja, staro jezgro se može definisati kao područje pružanja pešačkog centra.

 

Šetnja crvenim tepihom po beogradskom Vencu

 

Venac u Beogradu je polukružna linija oko istorijskog jezgra i deo unutar Venca se zove Varoš ili Varoš u Šancu. Šanac je naziv za nekadašnji opkop, fortifikacionu liniju od Save do Dunava, preko Grebena, granica grada sa pet kapija kroz koje se ulazilo u orijentalni Beograd. Zatrpavanjem Šanca i rušenjem bedema i kapija, stvoreni su uslovi za neometano širenje grada ka jugu i jugoistoku. Zbog specifičnih socio-ekonomskih odnosa i naglašenog diskontinuiteta urbanog razvoja, Beograd nije realizovao polukružni reprezentativni bulevar oko istorijskog centra, već se trasa nekadašnjeg šanca stidljivo nazire u nekoliko manjih ulica, koje su na savskoj padini dobile nazive po trojici kosovskih junaka: Obilićev, Topličin i Kosančićev venac.

Veliki planer Emilijan Josimović je u svom projektu regulacije Varoši iz 1867. predvideo trasu širokog ozelenjenog bulevara – venca. Da je ovaj potez realizovan, saobraćaj u današnjem centru Beograda bio bi brži i prohodniji.

 

Beograd, Varoš kapija

 

Beograd, Stambol kapija

 

Beograd, Vidin kapija

 

Sombor ima kružne bulevare u punom krugu (tj. pravougaoniku). Ovaj gradski potez se zove Venac i predstavlja funkcionalno i estetski jedan od najznačajnijih urbanih prostora u gradu. Istorijski centar Sombora čini ortogonalna mreža ulica, trgova i blokova, koji u formi pravougaonika zaokružuju četiri široka i ozelenjena Venca, na trasi nekadašnjeg utvrđenja, a projektovana po uzoru na bečki Ring. Venac je dominantni urbanistički motiv u slici grada koji potpuno obavija unutrašnji grad. Njegovu širinu na nekim mestima dokazuje sedam redova drvoreda. Četiri venca nose imena četvorice srpskih vojvoda iz Prvog svetskog rata. Mreža ulica u Vencu je smaknuta u odnosu na mrežu ulica izvan Venca i ni jedan izlazni  pravac (ka Apatinu, Staparu, Čonoplji ili Baji) nije kontinualan sa glavnim ulicama unutar Venca.

 

Sombor, Venac Stepe Stepanovića

 

Centralnu zonu i staro jezgro Niša čini prostor varoši na dve obale Nišave, južno od Tvrđave, koja je sa tri strane omeđena vencem bulevara i trgova, trasom nekadašnje spoljne utvrde. Ovaj niški polukružni ring čine Bulevar 12. februara, Kneginje Ljubice, Trg kralja Aleksandra, Trg Pavla Stojkovića, Dušanova/Nikole Pašića, Sinđelićev trg i Kralja Stevana Prvovenčanog. Pomenute ulice i trgovi svojim profilima i saobraćajnim kapacitetom mogu da preuzmu tranzitni saobraćaj u centru grada i time oslobode centralne javne prostore pritiska motornog saobraćaja. Bulevarske ulice oko nekadašnje utvrđene varoši u formi saobraćajnog prstena se mogu nazvati Venac kneginje Ljubice, Venac Nikole Pašića, Dušanov venac i Venac kralja Stevana Prvovenčanog.

Staro jezgro Zemuna takođe je u prošlosti bilo okruženo zidinama, na liniji ulica Dr Petra Markovića, Nikolaja Ostrovskog i Vrtlarske. Jačanjem saobraćajnih kapaciteta ovih ulica, posebno susednih Stevana Markovića, 22.oktobra i Vrlarske i njihovim pretvaranjem u tangencijalni polukružni venac oko starog jezgra, istorijski centar Zemuna bi se oslobodio tranzitnih automobilskih kretanja duž Glavne ulice i dobio saobraćajni tretman primereniji ambijentu i kulturno-istorijskom značaju koji baštini.