Podgorica, prirodni i urbani pejsaž Morače i Ribnice

Podgorica, se nalazi u središnjem dijelu Crne Gore, u plodnoj ravnici na obalama sedam rijeka: Morače, Ribnice, Zete, Sitnice, Matice, Mareze i Cijevne. Malo koji grad u svijetu se može pohvaliti tolikim brojem rijeka, blizinom jezera, mora i lijepih planinsklih masiva. Izuzetno povoljni klimatski uslovi uticali su da ovaj prostor još od davnih vremena bude pogodan za formiranje ljudskih naselja. Ostaci antičkog grada Duklje i srednjovjekovne Ribnice samo su dio tragova viševjekovnog ljudskog življenja i stvaranja na ovom predivnom prostoru.

Ministarstvo kulture i medija Crne Gore je 2007. godine objavilo Panoramski plan Podgorice, u kome je grafički posebno istaknut jedinstven spoj prirodnih elemenata strmih obala Morače i Ribnice, starih dijelova grada i modernih građevina i blokova. Područje oko podgoričkih rijeka i naslanjajućih četvrti Stare varoši, Nove varoši i blokova Preko Morače čine veoma kvalitetan prirodni i urbani predio, kao jedinstvenu sintezu vode, reljefa i čovjekovog djelovanja u urbanom prostoru. Urednik izdanja Predrag Malbaša, grafičko rješenje Aleksandar Stanojlović.

 

 

Primjer Podgorice, na dvije rijeke koje se sastaju u samom centru grada pokazuje da jedan razdvajajući element u strukturi grada može postati integrativan. Kraške rijeke Morača i Ribnica su izdubile duboka korita kroz ravno polje, a na sve tri obale se razvio grad, pojedinačno, u različitim istorijskim periodima. Stara varoš južno od Ribnice i istočno od Morače, na lijevoj obali, ima korjen u srednjem vijeku, da bi napredovala tokom Osmanskog perioda u tipičnu orijentalnu varoš nepravilne i stihijske urbane strukture. Nova varoš ili Mirkova varoš sjeverno od Ribnice i istočno od Morače nastala je u XIX vijeku. Ima ortogonalnu plansku strukturu zatvorenih isparcelisanih blokova. Najmlađi dio centra grada, Preko Morače, nastao je posle Drugog svjetskog rata na desnoj, zapadnoj obali Morače kao naselje otvorenih blokova i moderne arhitekture. Tri dijela grada su danas integrisana jedinstvenim ortogonalnim sistemom saobraćajnica. Međusobno ih povezuje sedam mostova preko Morače i tri visoka betonska i tri niska kamena mosta preko Ribnice.

 

 

U slici grada postoje tri urbanizovana dijela koje razdvajaju doline rijeka Morače i Ribnice kao dva dugačka linearna poteza koja se sastaju u središtu. To je izvanredan prirodan resurs sa kultivisanim parkovima sa mediteranskim rastinjem duž obala. Ceo prostor je nivelaciono podjeljen na tri zone: javni park na koti naseljenog područja – strma litica – riječni tok oko 20-35 metara ispod kote terena.

Postoje dva lejera povjezivanja dijelova grada mostovima. Prvi lejer čine moderni betonski ili čelični drumsko-pešački mostovi koji se oslanjaju na ortogonalnu infrastrukturu moderne Podgorice. Drugi lejer čine kameni mostovi prošlih vremena, koji se oslanjaju na nekadašnju infrastrukturu, danas veoma nefunkcionalnu, ali sa visokim estetskim i ambijentalnim svojstvima.

Bogatstvo prirodnog ambijenta dopunjuju vrhunska dela crnogorske i jugoslovenske arhitekture na obalama: Klinički centar, Sportski centar „Morača“, Hotel „Podgorica“, zgrade Vlade, Predsjednika i Skupštine Crne Gore, Crnogorskog narodnog pozorišta, Rimokatolička crkva, „Prohouse“. Hotel „Podgorica“ arhitekte Svetlane Kane Radović se smatra vrhunskim projektom organske arhitekture u evropskim razmjerama.

 

 

Brze, hladne i plitke planinske vode Morače i Ribnice onemogućuju aktivno korišćenje vodenih površina u rekreativne ili saobraćajne svrhe. Osim ribolova, kupanje ili plovidba su praktično nemogući. Voda je u slici grada zastupljena samo kao ambijentalni, vizuelni i zvučni momenat. Savremeni Podgoričani slabo koriste i svoje obale, bez obzira na jake urbane potencijale. Na žalost, na obalama nema sadržaja koji bi masovnije privukli građanstvo na aktivnije korišćenje, zone su lišene trgovačke i ugostiteljske ponude. Kejskih površina i šetališta praktično nema, duž obala su zasađeni bogati i njegovani parkovi, ali bez smislenog povezivanja parka i vode.

 

 

Gradske vlasti su lociranjem, konstruktivnim rešenjem i oblikovanjem mosta Milenijum, stvorile novi simbol Podgorice, koji je znatno pojačao snagu mesta, vizure i prostornu energiju pomjerio ka rijeci. Postoji nekoliko projekata koji reafirmišu zelene površine na obalama Morače (arh. Sonja Radović, Slavica Stamatović). Željeno korišćenje obala ostvariće se, međutim, koordinisanom i planiranom organskom povezanošću tri razdvojena dijela grada.

Slično Podgorici, i Trebinje i Mostar su takođe gradovi na dodiru kontinentalnog i mediteranskog podneblja, mentaliteta, kulturnih uticaja i klime. Kroz sva tri grada prolaze tri rijeke (Morača, Trebišnjica i Neretva), koje iz svojih planinskih kraških dolina prelaze u široko polje. U sva tri slučaja rijeke prolaze središtem grada i dijele ga na dva ili tri dijela. Riječne obale su strme i duboke, vodeni tokovi od brzih planinskih prelaze u mirnije ravničarske. Podgorica, Trebinje i Mostar imaju potencijal da na osnovu navedenih prirodnih, kulturnih i socioloških vrijednosti formiraju mrežu gradova sa sličnim topografsko-tipološkim karakteristikama i sarađuju u pogledu zaštite i unaprijeđenja svojih obala.