Bulevar Mihajla Pupina u Novom Sadu

Od radijalnog ka ortogonalnom gradu

Autor: Aleksandar Stanojlović

Časopis Društva arhitekata Novog Sada DaNS broj 52, decembar 2005.

 

 

Bulevari Novog Sada, posebno Bulevar Mihajla Pupina i Bulevar Oslobođenja, nastali su iz osnovne ideje koja je tradicionalno vođenje magistralnog saobraćaja radijalnog sistema trebalo da transformiše u ortogonalni. Prvobitne postavke dao je arhitekta Jurij Najdhart u svom regulacionom planu 1941. godine, dok je Generalni urbanistički plan iz 1950. godine postavio na zakonske osnove.

 

Radijalni Novi Sad

Radijalni ili zrakasti sistem vođenja saobraćaja je tradicionalni oblik koji je funkcioniše u većini evropskih gradova. Kod njih se jasno uočava zrakasta mreža ulaznih pravaca, koji se slivaju ka centru kao glavne gradske magistrale. Ove bulevare u zoni užeg ili šireg centra spajaju koncentrični kružni bulevari – ringovi (nemački), vialli (italijanski) ili venci (srpski) koji okružuju staro gradsko jezgro. Kružni bulevari su omogućili da stare gradske četvrti budu pretvorene u pešačke zone sa ograničenim kretanjem motornog saobraćaja.

Novi Sad je relativno mlad grad, bez srednjovekovne urbane prošlosti, nikada nije bio utvrđen i nema kružni prsten oko istorijskog centra. Nasleđena urbana matrica je radijalna. Razvojem automobilskog saobraćaja javila se potreba za formiranjem kružnog magistralnog prstena koji bi izmestio i ubrzao tranzitne tokove kroz grad i oslobodio uske ulice centra grada i reprezentativni Trg Slobode od buke i zagađenja. U periodu posle Drugog svetskog rata je na potezu tadašnjeg zapadnog kraja grada (Almaško groblje – Futoški park – Katoličko i Jevrejsko groblje) bilo dovoljno slobodnog prostora za trasiranje moćnog tranzitnog magistralnog koridora koji bi vršio ulogu kružnog saobraćajnog prstena.

 

 

Ortogonalni Novi Sad

Gradski planeri i političari su u to vreme usvojili doktrinu ortogonalnog, modernog, “ozarenog” grada u duhu Atinske povelje. Prihvatili su ideju da će takav, moderan grad vremenom potpuno zameniti tradicionalan grad zatvorenih blokova i kontinualnih uličnih frontova i plan krenuli da sprovode na terenu bolnim intervencijama koje do današnjih dana deluju haotično i nepomirljivo.

Dve glavne karakteristike u posleratnom radikalnom preobražaju Novog Sada su premeštanje železničke pruge i stanice sa južnog na severni obod grada i probijanje gradskih magistralnih saobraćajnica. Za matricu prosecanja novih bulevara uzet je pravac Subotičke pruge (sever – jug) i pravac pružanja koloseka nekadašnje železničke stanice (zapad – istok). Najznačajnije primere ove “zamene grada” vidimo kod Bulevara Maršala Tita (danas Bulevar Mihajla Pupina) i Bulevara 23. oktobra (danas Bulevar Oslobođenja), delovima ulice Maksima Gorkog i Bulevara Salvadora Aljendea (Bul. Kralja Petra I).

Bulevar Mihajla Pupina se sastoji iz dva dela. Istočna polovina je nastala posle Prvog svetskog rata nakon strateške odluke tadašnjih gradskih vlasti da urbanistički razvoj grada usmere na slobodno i neizgrađeno područje ka Dunavu. Nekadašnja vodoplavna, ritska površina limana između tradicionalnog centra (oko Zmaj Jovine i Dunavske) i Dunava je nasipanjem dovedena na kotu sigurnu od visokih voda Dunava i time je omogućeno stvaranje grada izgradnjom stambenih blokova i javnih površina (ulica, Dunavskog parka i Keja).

Šetnja ili vožnja Bulevarom Mihajla Pupina (ranije Bulevar maršala Tita, Bulevar kraljice Marije) u Novom Sadu predstavlja i razgledanje izložbe moderne arhitekture u Novom Sadu. Duž pomenutog Bulevara nalaze se najznačajnija dela arhitekture XX veka u Novom Sadu, dela značajnih autora, a neke građevine predstavljaju njihova reprezentativna dela. Državne vlasti novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (Kraljevina Jugoslavija) odlučile su da regionalni centar vlasti na nivou banovine smesti u Novi Sad. Time je Novi Sad dobio novu upravnu ulogu u širem regionu, centar Dunavske banovine. Izgrađen je Banovinski kompleks prema projektu Dragiše Brašovana, a u okolini je sagrađen veliki broj stanova za potrebe činovnika u narasloj administraciji. Pored arhitekte Brašovana, na istočnom potezu Bulevara svojim delima se istakao i Đorđe Tabaković. Njih dvojica su dali graditeljski pečat predratnom izgledu ovog dela grada.

Do Drugog svetskog rata ceo potez limana se popunio blokovima i parkovima. Glavna ulica ovog dela grada postala je Bulevar kraljice Marije koja je preuzela ulogu grede od istorijskog centra do Pristaništa na Dunavu, duž Dunavske ulice. Važnost Bulevara povećao je novosagrađeni most Kraljevića Tomislava u produžetku Bulevara, koji je spojio Novi Sad sa Petrovaradinom i sremskom stranom.

 

 

Posle Drugog svetskog rata Bulevar menja ime u Maršala Tita. Tadašnji planeri donose odluku da radikalnim urbanističkim haussmanovskim potezom probijanja blokova produže Bulevar ka samom srcu istorijskog Novog Sada. Ova intervencija učinjena je iz nekoliko razloga: spajanjem Varadinskog mosta sa Uspenskom ulicom i Jovana Subotića stvoren je saobraćajni poluprsten oko centra koji centralni gradski Trg Slobode i okolne ulice oslobađa motornog saobraćaja produženjem širokog, osunčanog Bulevara sa novim modernim poslovnim zgradama u duhu vremena. Pojačanom aksijalnošću, prostorno se naglašava ideološka potreba za građenjem novog otvorenog socijalističkog grada sa Maršalovim bulevarom kao glavnom saobraćajnom arterijom. Ovo je zapadna polovina Bulevara, nastala probijanjem kroz izgrađeno tkivo tradicionalnog grada.

U osovini novog bulevara smeštena je vertikala, poštanski soliter, treće delo Dragiše Brašovana. Duž Bulevara su izgrađene poslovne zgrade i robne kuće, hramovi novog doba. Probijanje novog bulevara donelo je velike prostorne i urbanističke probleme. Porušeno je nekoliko istorijski i stilski vrednih građevina, između kojih je i Jermenska crkva, jedinstvena na ovim prostorima, zatvoren je Trg Galerija neadekvatnom građevinom sa zadnje strane. Ceo prostor oko novog dela Bulevara i dalje deluje razgrađeno, posebno u zonama velikih raskrsnica, a bočne ulice su nepovezane.

 

 

Tokom devedestih godina XX veka Bulevar dobija današnji naziv, Bulevar Mihajla Pupina, velikog naučnika poreklom iz Idvora. Pod pojmom „Bulevar“ Novosađani međutim smatraju Bulevar Oslobođenja, još jednu probijenu saobraćajnicu tokom šezdesetih godina 20. veka..

U slici grada se tada pojavio novi ulični potez u pravcu sever – jug, blago rotiran, koji spaja novu železničku stanicu na severu i kasnije sagrađen Kamenički most (Most slobode), koji postaje centralni gradski bulevar, najjača urbana komponenta današnjeg Novog Sada, elitni poslovni deo. To je Bulevar Oslobođenja koji, iako je strogo lineran, preuzima ulogu kružnog prstena oko starog centra. Deo Bulevara između ulica Novosadskog Sajma i Maksima Gorkog je i dalje bolna tačka jer je tu Bulevar probio gusto izgrađene tradicionalne blokove (uz značajna rušenja), prekinuo ulične poteze, dok su samo tri ulice u tom delu spojene sa Bulevarom otvorenim raskrsnicama.

 

SEVERNA STRANA BULEVARA MIHAJLA PUPINA

Poslovna zgrada Kanala ”Dunav-Tisa-Dunav”, Branislav Ristić, 1954-62.

Dom Narodnog zdravlja, Georgije Šreter, 1923.

Zgrada Crvenog krsta, Đorđe Tabaković, 1930.

Stambeno-poslovna zgrada ”Vardar”, Nikola Handler, 1932.

Sopstvena stambena-poslovna zgrada, Danilo Kaćanski, 1931.

Dve stambeno-poslovne zgrade, Daka Popović, 1930-31.

Dom Novosadske trgovačke omladine, Đorđe Tabaković, 1932.

Hipotekarna banka (danas Poreska uprava), Bogdan Ignjatović, 1940.

Stambena zgrada dr Đure Kindera, Đorđe Tabaković, 1932.

Poslovni objekat sa Robna kućom ”Ugled” sa bioskopom, Andrija Šrek, 1971.

Robna kuća ”Bazar”: Milan Miheljić, 1972.

Menratova palata, Lipot Baumhorn, 1908.

Poslovna zgrada (nedovršena): Slavko Županski, 1992.

Srpsko narodno pozorište, Viktor Jackijevič i Arsa Dimitrijević, 1981.

 

JUŽNA STRANA BULEVARA MIHAJLA PUPINA

Stambeno poslovna zgrada, Petar Jankov i Milan Marić, 1970.

Stambeno poslovna zgrada, Jovan Knol, 1937.

Radnički dom, Dragiša Brašovan, 1931.

Stambena zgrada, Danilo Kaćanski, 1935-36.

Stambena zgrada Penzionog fonda, Đorđe Tabaković, 1938.

Palata Kroacija, Milan Sekulić, 1931.

Stambeno poslovna zgrada, Sibin i Milena Đorđević, 1957-59.

Palata Banovine i Banski dvor, Dragiša Brašovan, 1935-40.

Nova zgrada Opštine Novi Sad, Sibin i Milena Đorđević, 1960.

Administrativno-poslovna zgrada, Sibin i Milena Đorđević, 1965.

Spomen zbirka Pavla Beljanskog, Ivo Kurtović

Hioptekarna banka, danas Galerija Matice srpske, Lazar Dunđerski, 1932.

Poslovna zgrada banke, Vlasta Petrović, 1983.

Poslovna zgrada, bivši ”Interservis”, Miroslav Krstonošić, 1968.

Hačkar (krajputaš od vulkanskog kamena), spomenik novosadskim Jermenima, 1990.

Nadgrobni spomenik porodice Čenezi, 1790-ih

Jermenska crkva (obrisi temelja), 1748. (srušena 1963)

Jermenski dom, Boršodu Šandor, 1910.

Pošta, Dragiša Brašovan, 1964.

Robna kuća ”Nork”, Milan Matović, 1975.

Poslovna zgrada sa hotelom ”Matijević”, Branislav Mitrović, 2009.

 

Na raskrsnici Pupinovog bulevara sa Jevrejskom ulicom i Pozorišnim trgom nalaze se četiri građevine, svaka kao simbol svoje decenije kada je sagrađena:

  1. Robna kuća „Nork“ – simbol socijalističkog potrošačkog društva tokom sedamdesetih godina XX veka,
  2. Srpsko narodno pozorište, megalomanski projekat izveden u ranim osamdesetim, kao simbol neprikosnovenog nepoštovanja svih urbanih parametara, počevši od prava pojedinaca na vlasništvo i prava grada na kvalitetan ambijent Jevrejske ulice,
  3. Nedovršena građevina naivnog postmodernističkog stila koja reprezentuje devedesete
  4. Poslovna zgrada „Matijević“ i Hotel “Centar”, prema prvonagrađenom konkursnom projektu arh. Branislava Mitrovića, kao simbol tranzicionih godina posle 2000.