Saobraćajno nasleđe Đerdapa

Đerdapska klisura pruža sto kilometara veličanstvene prirode i istorije u kojoj se Dunav stešnjen između planina Srbije i Rumunije probija ka Vlaškoj niziji i Crnom moru. U imenu čuva uspomenu na turske osvajače. Gerdap na turskom znači mesto opasno za plovidbu, vrtlog, vir. Rimljani i Sloveni su ga zvali Gvozdena vrata. To je najstarija geološka dolina u ovom delu Evrope, najveća kompozitna dolina i najveća vodena probojnica na kontinentu. Naizmenično se ređaju Golubačka klisura, Gospođin vir, Kazan i Sipska klisura ili Gvozdena vrata a između njih Ljupkovska, Donjomilanovačka i Oršavska kotlina.

Dunav kod Golupca ulazi u Đerdapsku klisuru, u kojoj ga čeka 100 kilometara probijanja kroz Karpatsko-Balkanski masiv. Upravo pred Golupcem je Dunav najširi na celom svom toku. Nedugo zatim, samo dvadesetak kilometara niže beležimo mesto sa najvećom dubinom od 90 metara na lokalitetu Gospođin Vir.

Svaka epoha od praistorije do danas ostavljala je značajne materijalne i duhovne tragove kulture i istorije. Od prvih evropskih civilizacija, rimskih kastruma, preko srednjovekovnih i turskih tvrđava, Đerdapsku klisuru su u dva različita istorijska perioda premostila dva fantastična inženjerska poduhvata: Trajanov most iz prvog veka nove ere i brana Hidroelektrane Đerdap 1 i 2 koje su puštene u rad sedamdesetih godina XX veka. Ova dva graditeljska kolosa i reka pod njima simbolizuju Đerdapska pitanja spajanja i razdvajanja, kulture i osvajanja uz neizbežno pitanje: da li je Dunav most između kultura ili večita granica, večiti limes.

Posle završetka gradnje brane 1971. godine, Đerdap je pretvoren u veliko rečno jezero koje je znatno olakšalo plovidbu brodova. Ranije su postojali opasni vrtlozi i šiljate stene, naročito u Gospođinom viru i Kazanu. Mnogi od lokaliteta nakon otkrivanja različitih slojeva materijalne kulture svedoče o kontinualnom životu ljudi na celom području Đerdapa od praistorije preko antike i srednjeg veka do današnjih dana. Na žalost, najveći broj lokaliteta  je potopljen. U Gvozdenim vratima su još Rimljani prokopali prolaz kroz stene dok je krajem XIX veka izgrađen Sipski kanal kroz koji je parna lokomotiva vukla brodove uzvodno. Sa druge strane, vodena akumulacija je potopila Oršavu, Tekiju i Donji Milanovac, rimska utvrđenja, znatne delove rimskog puta, Tiberijevu i Domicijanovu ploču. Tri pomenuta gradića su premeštena na nove lokacije i nastavila da žive ranijim tempom, Trajanova tabla podignuta 20 metara iznad pređašnjeg mesta, kao i novootkriveno praistorijsko nalazište Lepenski Vir. Zbog svetskog značaja ovog trajnog naselja uspostavljenog u vreme kada su drugi rodovi u Evropi živeli nomadskim načinom života, ovaj lokalitet je sačuvan i prezentovan javnosti.

Omladinski sportski kamp “Đerdap” objavio je 2004. godine Ilustrovani vodič kroz Đerdapsku klisuru i OSK “Đerdap”.

 

 

ANTIČKI PUT KROZ ĐERDAPSKU KLISURU

Rimski imperatori Tiberije, Klaudije, Domicijan i Trajan sagradili su početkom naše ere put desnom obalom Dunava koji je krunisan velikim mostom iza Gvozdene kapije. Ovaj put je snabdevao utvrđenu granicu – limes duž koje su Rimljani sagradili niz utvrđenja odnosno logora manjih vojnih jedinica koji su bili u upotrebi do šestog veka, tokom celog  trajanja rimskog limesa. Putem su takođe vučeni brodovi koji nisu mogli da savladaju brzake i tesnace.

Na desnoj obali Kazana se nalazi Trajanov put, nazvan po ovom rimskom imperatoru, za čije je vladavine i prosečen (103. godine naše ere). Trajanov put je nastavak ranije izgrađenog Tiberijevog puta kroz Gornju klisuru. Tek kad je po naredbi Trajana prosečen i kroz Kazane, put za rimsku imperiju je dobio pun strateški i ekonomski značaj. Usečen je u granitne i krečnjačke stene Velikog i Malog Kazana. Izgradnjom ovog puta imperator je obezbedio neometano prebacivanje svojih legija u oba pravca i njihovo redovno snabdevanje. Car Trajan je tim poduhvatom završio pripreme za pohod preko Dunava u Dakiju, njeno osvajanje i obračun sa dačanskim vladarom Decebalom.

 

Kada su završeni radovi na probijanju puta, car Trajan je naredio da se u stenu iznad puta ukleše tabla, u želji da pokolenjima ostavi svedočanstvo o velikom radnom podvigu. Do table se može doći Dunavom ili stazom koja vodi od Golog Brda. Nakon osvajanja Dakije put kroz Gvozdenu kapiju je uspostavio kopnenu komunikaciju između delova carstva zapadno i istočno od Đerdapa. Ovaj put je bio posebno značajan jer plovidba Dunavom nije bila bezbedna zbog stenovitog i neravnog dna, posebno u području sela Sip, gde je Dunav pravio snažne brzake. Da bi izbegli ovu prepreku, Trajanovi inženjeri su kod Sipa probili kanal, velikim lukom nešto dužim od 3 kilometra, kojim su brodovi zaobilazili opasne deonice.

 

Osnove antičkih utvrđenja duž Đerdapa

 

Utvrđenje Diana se nalazi u Karatašu, oko kilometar nizvodno od HE Đerdap. To je bilo najveće i najznačajnije utvrđenje na gornjomezijskom limesu (granici). Izgrađeno je za vreme cara Trajana u periodu njegovog prvog pohoda na Dakiju. Obzirom da je Diana podignuta na strateški značajnoj lokaciji, zadatak stalne vojne posade bio je da čuva granicu i obezbeđuje nizvodni ulaz u kanal. Diana je bila u funkciji fortifikacijskog objekta do VI veka.

Dunav je predstavljao veliku prepreku za osvajačke ciljeve Rimske imperije. Da bi osvojio Dakiju, današnju Rumuniju sagradio most između kastela Pontesa i Drobete, današnjih Kostola i Turnu Severina. Most je građen po projektu arhitekte Apolodora iz Damaska i spada u red najznačajnijih dela rimskog građevinarstva. Bio je dug 1127 metara, imao je 20 stubova, visine 45 metara, a širine 20, sa rasponom između stubova od 50 metara. Most je srušen za vreme vladavine Trajanovog naslednika Hadrijana (117-138. god.), najverovatnije zbog sprečavanja najezde varvarskih plemena iz istočne Evrope.

Sačuvana i spašena pokretna kulturna dobra sa teritorije regije Đerdap – Gvozdena Vrata se čuvaju i prezentuju u Arheološkom muzeju Đerdapa u Kladovu, u kome je izloženo je oko 400 eksponata od Praistorije do Srednjeg veka. Izgradnja ovog muzeja, u sastavu Narodnog muzeja Beograd, bila je kruna arheoloških istraživanja tokom šezdesetih godina 20. veka, pre izgradnje brane sa hidroelektranom. Ostaci dva konzervirana stuba Trajanovog mosta se nalaze na desnoj obali reke, pored kastruma Pontes u blizini sela Kostola i na levoj obali, kod kastruma Drobeta, kod Turnu Severina.

 

 

 

PLOVIDBA DUNAVOM U PROŠLOSTI

Kazan je najdramatičniji prirodni predeo celog toka Dunava koji je bio i najopasniji za plovidbu u starom režimu, pre izgradnje brane. Otežane uslove plovidbe u Kazanu tada je regulisao specifičan sistem vođenja i kontrole rečnog saobraćaja. Grupacija tzv. balon stanica danas ima ulogu spomeničkog infrastrukturnog nasleđa. Sistem od šest signalnih stanica na obe obale Dunava je služio kao jedinstveni semafor na Dunavu. Podignut ili spušten balon bio je znak kapetanima da slobodno prođu ili sačekaju mimoilaženje sa brodom iz suprotnog smera.

 

U balon stanici Pena danas se nalazi umetnički atelje. Nekadašnja balon stanica Varnica je pretvorena u ulaznu turističku recepciju i informativni centar regiona. Signalna stanica Mrakonija između Malog i Velikog Kazana pretvorena je u pravoslavnu kapelu.

 

Na samom izlazu Dunava iz tesnaca Gvozdena vrata, pre izgradnje brane, centrale i prevodnice u Đerdapu, nalazilo se veoma zanimljivo saobraćajno postrojenje. Zbog izuzetno jakih rečnih struja, brzine toka Dunava i podvodnih stena, brodove je uzvodno veštačkim kanalom vukla parna lokomotiva na posebno izgrađenom nasipu sa železničkim kolosekom. Pošto se kanal nalazio pored sela Sip, nazvan je Sipski kanal, a ceo sistem Sipska vuča. Ovaj kanal ima svoje temelje u sličnom objektu iz vremena antičkih Rimljana.

Podizanjem nivoa Dunava, rečne struje su umirene, a saobraćajni sistem Sipske vuče je potopljen.