Urbana toponimija – Urban toponymy

Prezentovano na konferenciji i publikovano u zborniku radova “Očuvanje i unapređenje istorijskih gradova – Preservation and improvement of historic cities”, Sremski Karlovci, 15-16. maj 2014.

Nevena Debljović Ristić, Aleksandar Stanojlović

 

ISTORIJSKI URBANI PROSTORI I NJIHOVI TOPONIMI

Ključne reči: istorijski urbani prostori, toponimija, toponomastika, interakcije

Sudbinu grada, onoga što vezuje njegovo pamćenje sa njegovom sadašnjošću i njegovom prošlošću jesu činovi sećanja, različiti idiomi koji ga prate. Izgovoriti ime znači izgovoriti identitet jednog grada koji premašuje vreme, sa svim svojim prekidima. Istorijski urbani prostori označeni su merežom znakova, ustaljenih pravaca, lutanja i ukrštanja, mestima sastajanja, susteranjima koja su se dogodila ili koja će se tek dogoditi. Ovi prostori sačinjeni su od interakcija, zapletenosti, sklada i nesklada, slaganja i neslaganja. Njihovo trajanje, pored brige da se očuva arhitektonska  baština koja je uvek heterogena, koju istorijski označen grad podrazumeva ali se na nju ne svodi, zavisi od jezika kojim ovi prostori govore.

Istraživanje nastoji da pronikne u odnos istorijskih toponima u istorijskim urbanim prostorima, prateći pitanja kontinuiteta i diskontinuiteta grada kroz prizmu stalnosti i promene toponima u njemu. Pojmovi toponimija i toponomastika doslovno razmatraju načine odnošenja prema javnim prostorima, pitanja njihovih naziva, zvaničnih i nezvaničnih, naziva ulica, trgova i važnih gradskih tačaka nastalih na pragu sećanja, prenošenih kroz generacije. Namera autora je da ukažu na nevelik broj sačuvanih istorijskih toponima u evropskim, ali i srpskim gradovima i njihovu ulogu u kreiranju duha mesta, prepoznatljivosti i naglašavanju istoričnosti starih urbanih prostora. Ispitivanjem u prvi mah nevidljivih vredosti takvih prostora, biće učinjen pokušaj  da se odgovori na pitanja koliko grad mora biti star, izgrađen, očuvan, kontinualan da bi mogao biti okarakterisan kao istorijski i da li se istorijsko odnosi samo na izgrađen i definisan prostorni koncept ili istorijsko čini i skup označitelja prepoznatnjivih u međuprostorima iskustva i trjanja oličenih kroz nasleđeno.

Toponimija i toponomastika doslovno razmatraju načine odnošenja prema javnim prostorima, pitanja njihovih naziva, zvaničnih i nezvaničnih, naziva ulica, trgova i važnih gradskih tačaka, pa i onih nastalih na pragu sećanja, prenošenih kroz generacije. Toponimija (topos /τόπος – mesto i onoma /ὄνομα – ime) istražuje jezičko i istorijsko poreklo imena i značenja pojedinih mesta, dok hodonimija (od grčkog hodós, ulica, put, i ónoma, ime, naziv) proučava orijentire u gradskom prostoru i nosioce simbola koji tvore identitet grada.

Kada su u pitanju konkretni nazivi (imena), toponimi se vezuju za građevinu ili delo čoveka – Milano, Piazza del Duomo, Piazza Castello; Pula, Ozad Arene, Giardini, Portarata, Forum; Siena, Piazza del Duomo, Piazza San Domenico; Beograd, Terazije; Novi Sad, Katolička porta, Nikolajevska porta; Zagreb, Preobraženska ulica; Dubrovnik, Pred Dvorom; Verona, Via del Acquamorta (ulica Mrtve reke). Takođe, oni mogu određivati pojam ili stanje. U Italiji mnoštvo toponima vezano je za kapije, izlazne pravce iz grada ka periferiji – Milano, Corso Porta Nuova/ Pravac Nove kapije, Corso Porta Romana – Pravac Rimske kapije, Corso Corso Porta Genova, itd. Srednjovekovni gradovi i danas nose nazive ulica koji su vezani za zanimanja i zanate, a na ovim prostorima beleže se u Sarajevu i Zemunu. Zanimljivo je da postoje toponimi koji opisuju sami sebe, npr. Stradun od italijanskog strada , velika ulica koji se zvanično naziva Placa (trg, plac). U Subotici i Rijeci postoji Korzo – od italijanskog pravac, kurs, a u Beogradu Velike stepenice ili u Pančevu Sokače (mali sokak). U posebnu grupu toponima spadaju oni za koje se može reći da su više od toponima, jer predstavljaju urbane institucije političke i /ili kulturne kategorije – Crveni trg, Capitol Hill, Broadway, Champs-Élysées, Knez Mihailova, Stradun. Ulica Kneza Mihaila ujedno je i toponim koji nosi ime određene istorijske ličnosti, kod koga je prisutan izraziti kontinuitet, jer taj naziv nosi još od 1870. god do danas. U takve se mogu ubrojati i Vasina, Obilićev venac u Beogradu.

Istorijska toponimija je jedan od aktivnih sudeonika istoričnosti grada. Javni prostori kroz istoriju dobijaju nazive ličnosti ili pojava, direktno vezanih za osnivanje ili najznačajniji period razvoja grada. Takođe, pojedini prostori označeni su toponimima koji su u vremenskom i stilskom dosluhu sa okolnim gradskim ambijentima, arhitektonskim zdanjima i spomenicima.

Primeri izrazite toponimijske istoričnosti u našoj sredini prisutni su u Sremskim Karlovcima, Zemunu, Sremskoj Mitrovici i Novom Sadu (sremski gradovi imaju zapaženo urbano trajanje), gde se nalazi velika koncentracija ulica i trgova koji se vezuju za razdoblje između XVIII i XIX veka. To je period osnivanja i velikog urbanog razvoja gradova, gde nazivi ulica i javnih prostora nose imena ličnosti iz politike, kulture i istorije.

HISTORIC URBAN AREAS AND THEIR TOPONYMS

Key words: historic urban areas, toponymy, toponomastics

A city’s fate, what connects its memories with its present and its past, is acts of remembrance and various idioms that go along. To utter its name means voicing the identity of a city, which goes beyond time, with all its discontinuities. Historic urban areas are marked with a network of signs, fixed directions, wanderings and crossings, meeting points and encounters that have already happened or are yet to take place. Such areas consist of interactions, entanglements, harmony and disharmony, accord and discord. Their duration, besides taking care to preserve their architectural heritage that is always heterogeneous and that a historic city takes for granted, but is not reduced to, depends on a language that those areas speak.

The research tries to fathom the relationships of historic toponyms in historic urban areas, following the issues of continuity and discontinuity of a city through a prism of its place name variability or invariability. The toponymy and toponomastic studies literally deal with the ways people relate to public spaces, their names, whether formal or informal, names of streets, squares and important city sites and spots which come from remembrance, conveyed through generations. Here the authors try to point to a not so many preserved historic toponyms in both the European and Serbian cities and their role in creating a spirit of place, a recognisable spot, which accentuate the historicity of old urban areas. Through studying the, at first glance, invisible values of such areas, an attempt is made to give answers to questions of how old a city has to be, how much built or preserved or lasting, in order to be characterised as historic; and whether the quality of being historic relates only to a built and defined area or such a quality is a set of signifiers recognised in the interspace of experience and continuity embodied in the inherited.

Historical urban areas and their names make only one part of a complex urban structure of the city, and its historical and the spatial organization. They can reflect and commemorate certain historical period, which has a peculiar value. This is indicated by the genealogy of the city’s past. Such spaces are carved in the minds of people as spatial syntax, forming the identity and the history of the city. They can be descibed through formal as well as a hidden system of signs and symbols, which grid public and semi-public urban spaces in all directions, offering a spatial framework for gaining recognition and identity.

Toponymy and toponomastics consider ways of relating to public spaces, issues of their official and unofficial names of streets, squares and important points of the city, including places of remembrance, carried forward throughout the generations. Toponymy (topos / τόπος – place and nomos / ὄνομα – name) explore the linguistic and historical origins of the names and meanings of the public space. When it comes to specific, place names are associated with a building or the work of man. – Milan, Piazza del Duomo (Square of Cathedral), Piazza Castello (Castel); Pula, Ozad Arena (Behind the Arena), Giardini (Gardens), Portarata, Forum; Siena, Piazza del Duomo, Piazza San Domenico; Belgrade, Terazije (Water Pumps); Novi Sad, Katolička porta (Yard of Roman Catholic Church), Zagreb, Preobraženska street; Dubrovnik, Pred Dvorom (In front of the Court); Verona, Via del Acquamorta (Dead River Street). In Italy, many place names are linked to the gates, or exit routes to the periphery – Milan, Corso Porta Nuova, Corso Porta Romana, etc. Medieval cities today have names of streets that are related to professions and trades, likewise in Sarajevo and Zemun. Some place names are self-describing, for example Stradun in Dubrovnik is from the Italian strada, great street which is officially called Placa (square plot). In Subotica and Rijeka is Korzo – the direction, course in Italian. A specific group of toponyms are those that can be said to have more than place names, as are urban institutions of political and / or cultural categories – Red Square, Capitol Hill, Broadway, Champs-Elysees, Knez Mihailova, Stradun.

Historical toponymy is one of the active elements which participate in the historicity of a settlement. Public spaces in history were named after persons or events directly related to the establishment or the most important period of development of the city. Also, some areas have designated names that have temporal and stylistic connection with the surrounding urban environments, architectural buildings and monuments. Examples of extreme toponymic historicity in Serbian urban settlement are present in Zemun, Novi Sad and Sremska Mitrovica, parallel with large concentration of streets and squares, related to the period of establishment and intensive cultural development between the eighteenth and nineteenth centuries, where names of streets and public spaces were named after figures from politics, culture and history.

 

Poreč, Decumanus i Cardo Maximus; Rim, Via Appia Antica

 

Istorijski urbani prostori čine tek jedan deo složene urbane strukture grada i najčešće centralno jezgro njegove istorijske, a ujedno i prostorne organizacije. Oni se mogu promišljati i kao sećanje na prošli grad, prikazano kroz scene grada određenih istorijskih perioda, koje kao takve poseduju osobene vrednosti. Na to ukazuje genealogija nastanka gradova u prošlosti. Pravilno, ortogonalno organizovanje prostora sa topološki dominirajućim akropoljem i zatvorenom agorom činili su osnovne crte urbane slike grčkog grada. Prostor Atinskog akropolja, ali i samo ime koje nosi ἀκρόπολις prikazuju predstavu ili sliku „prošlog“ grada, tvoreći generički identitet Atine do danas. Potom, rimski kastrumi čiji su unutrašnji prostori podeljeni trasama Cardo i Decumanus u koje je utkana sva preciznost i logika vojne organizacije, formirali su blokove čiji su nazivi slovili prema vojnim jedinicama – officials imperatoris, equites praetoriani itd. Dve glavne ulice Cardo Maximus i Decumanus identične po imenu, ostale su utkane i skrivene istovremeno, u jednoj drugačijoj istorijskoj slici grada koju otkriva Poreč. Takođe, nazivi izlaznih ulica Via Appia, Via Flaminia, Via Aurelia pratili su antičke drumove po celom carstvu. Mnogi gradovi Italije i teritorija na kojima se prostiralo Rimsko carstvo, u svojoj kulturnoj stratigrafiji prožeti su urbanističkim kôdom rimskih kastruma – Aosta, Komo, Torino, Verona, Bolonja, Firenca su samo neki od njih. Ljubljana, Split, Sremska Mitrovica, pa i Beograd nastajali su duž aksijalnih pravaca utvrđenih rimskom prostornom shemom. U svojim isprekidanim istorijama i smenjujućim razdobljima, rimske tragove nose i gradovi poput Ženeve, Londona, Pariza, Beča, Kelna, Barselone, međutim oni ne predstavljaju njihov identifikujući subjekt.

Primarni označitelj centra u srednjovekovnoj slici grada vezivao se za feudalni zamak ili katedralu oko kojih se usložnjavala prostorna organizacija grada, kroz neprekidno međusobno spajanje funkcija, podrazumevajući koncentrisano građenje, koje je u velikoj meri pratilo prirodnu morfologiju. Takavi gradovi razvijani su kroz prisutnu dvojnost profanih i sakralnih funkcija, formirajući javne prostore – trgove nepravilnih oblika. Na mestima ukrštanja i trasa kretanja, spontano su nastajale slojevite unutrašnje matrice. Ulice su mogle biti označene pojedinim zanatima, a lokacije za građenje i namene određivane su od strane esnafa ili grada. Nazivi ulica su se menjali od bloka do bloka, a sama središta blokova mogla su dobijati imena i prema npr. trgovini ili porodici koja se nalazila na pročelju ulice. Prostori determinisani određenim namenama sa gotovo uvek prisutnim stanovanjem imala su snažnu emotivnu povezanost kroz aktivnosti koje su se svakodnevno obavljale, a sami nazivi ulica ili kvartova odražavali su način odnošenja prema javnom prostoru, te su omogućavali laku dostupnost i dobru društvenu povezanost stvarajući ujedno veliko toponomijsko bogatstvo. Takvi prostori urezivali su se u svesti čoveka kao prostorne sintakse, formirajući identitet mesta, a time i istoriju grada. Na nivou konceptualno-prostorne celine Amsterdama moguće je tekstualno pratiti istorijsko označavanje prostora jednog prošlog i sadašnjeg grada – od najužeg središta ka periferiji – Oudezijds Voorburgwal, Nieuwezijds Voorburgwal / prednji gradski zid stare strane i prednji gradski zid nove strane; zatim u sledećem prstenu Oudezijds Achterburgwal / zadnji gradski zid zadnje strane; Trg Waag (Vaga) / trg na kome se merila roba, Muntplein / Trg mente (začina).

U prostorno višedimenzionalnim sistemima istorijski označenih prostora bilo da su prožeti srednjovekovnom, renesansnom, baroknom, modernom ili nekom drugom arhitektonsko-prostornom kompozicijom, bitnu svezu ili fiksaciju čine upravo paths – trase, linije i tokovi svih vrsta, mreže ulica i puteva, koji predstavljaju primarne putokaze istorijskog u urbanoj strukturi. Ovakvi prostori svoju suštinu duguju i pojedinim mestima, očuvanim nazivima ulica, kvartova ili trgova koji karakterišu njihovu mnogolikost, te znacma i motivima zbog kojih su nastajali i menjali se kroz vreme. Ta i takva mesta sačinjena su od interakcija među razdobljima, zapletenostima duha mesta, te sklada i nesklada, slaganja i neslaganja. Njih je moguće dešifrovati kroz zvaničan, ali i skriven sistem znakova i simbola koji ga premrežavaju nudeći prostorni okvir za sticanje prepoznatljivosti i identiteta.

 

 

SEMIOTIKA I TOPONOMIJA ISTORIJSKIH URBANIH PROSTORA

Semiotička istraživanja istoriskih urbanih prostora teže da promišljanjem kulturnih fenomena, kroz prepoznavanje sistema znakova, ukažu na komunikativnost koja se odigrava između prostora i čoveka u njemu. Pojedinačni arhitektonski objekti prividno ne komuniciraju, oni su označitelji određenog prostora. Označiteljske forme, odnosno kodovi proizašli iz trajanja, obeležavaju semiotički svet u kome se čitanjem arhitektonskog, urbanog i/ili, gradskog teksta, tumače simboličke funkcije istorijskog. Tako procesi nestajanja, vraćanja i smenjivanja podrazumevaju jezik, denotaciju – imenovanje, predikaciju, naraciju, ali i deskripciju, karakternu reprezentaciju prostora uopšte. Gradski tekst (city-text) se shvata i kao sistem znakova koji istoriju i identitet transferiše u «semiosferu» grada, sačinjenu od imena ulica i drugih naziva – toponima koji predstavljaju verodostojne reprezentacije istorijskih značenja.

Ako se određeni istorijski deo grada shvati komunikacijski, kao tekst sačinjen od niza vremenskih konstrukcija, koje u interakciji sa „primaocima poruka“ iskazuju mnogovrsna prošla značenja, onda se teško mogu odrediti stvarne granice koje odvajaju istorijski od neistorijskog grada, jer urbani prostori posebno istorijski, predstavljaju arenu političkih diskursa i praksi u kojoj se kulture neprestano reprodukuju i transformišu. Toponimi jednog grada, njihovo trajanje ili nestajanje, reflektuje moć, identitet urbane zajednice, politiku odnošenja prema istorijskom kroz javne prostore, a ne retko iskazuju politiku pamćenja/sećanja. Kontinuitet trajanja toponima označava dugo trajanje grada, ističući, na simboličkoj ravni osećanje drevnosti i/ili istoričnosti. Nazivi javnih prostora deluju simbolički, a njihov sadržaj se gradi, menja i transformiše utičući na percepciju društvene stvarnosti.

Otuda urbana toponimija kroz sistem naziva ulica, trgova, kvartova, delova grada, javnih prostora sa drugim delovima gradskog teksta, odnosno «arhiteksture» čine jedinstven i međuzavistan sistem simbola, a ujedno i specifičan sistem identitetskih reprezentacija.

U takvoj složenoj i široko otvorenoj nad-teritorijalnosti toponimije događa se susret, susret sa imenom koje učestvije u tvorenju identiteta mesta, susret koji prerasta u susretanje – mogućnost sretanja, kontakta, propuštene ili ne propuštene prilike, gde imena i nazivi ulica, trgova pa i delova grada govore o načinima povezivanja, razdvajanja, vraćanja, ali i o trajanju, nestajanju i postojanju, međusobnoj razmeni znakova i značenja.

Stoga su toponimi sa-učesnici urbanog života. Oni mogu opisivati konkretne javne prostore (mesto), određujući jasnu međusobnu različitost, značaj i veličinu javnog prostora, ne samo u lingvističkom smislu, već kroz upućenost materijalnih i mentalnih znakova koji stoje u samoj reči – ulica, trg skver, avenija, bulevar, venac, kej, šetalište, aleja, prilaz, perivoj, riva, korzo, sokak, šor, plac, pijaca, stepenice, čaršija. Bulevar je reč holandskog porekla boolwerk i označava bedem tvrđave, šetnu stazu koja omogućava prolaz. Prolaz postaje bulevar koji će dugo označavati uređeni pravac za „lutajuće“ i neometano kretanje gradom. Nezamislivo bi bilo u gradu bulevara, pariski Champs-Élysées nazivati Jelisejskim bulevarom, tu se toponim istovremeno sa-odnosi i na mesto i na ime.

Takođe se može uočiti i kontinuitet naziva raspored naziva u starim delovima Beograda unutar Šanca (Venca), koji su vezani za ličnosti iz XIX veka, mada nedostaju asocijacije na period pre Prvog srpskog ustanka i istorijske i urbane slojeve osmanskog, srednjovekovnog i antičkog perioda.

Posebnu temu bi mogli zauzeti «nosači» toponima, table na kojima su ispisani nazivi ulica, njihov oblikovni koncept, koji odlikuje specifične vrednosti ulica jednoga grada.

 

Nosači toponima (table) u Beogradu, Zagrebu, Sremskoj Mitrovici, Piranu i Puli

 

Primer Novog Beograda, fizički relativno dovršene urbane zajednice, suviše je mlad da bi se promišljao u kontekstu «istorijskog», mada prilično jednoznačno reprezentuje određeno vreme. Međutim, radikalne izmene naziva ulica na Novom Beogradu su doprinele da ovaj deo Beograda trajno izgubi nematerijalne znake svoje istoričnosti. Fizičke i socijalne karakteristike grada neodvojive su od njima pridodatih kulturnih značenja, i otkrivanje takvih značenja, te okolnosti kulturne konceptualizacije prostora u mnogome mogu doprineti sistemima valorizacije i identifikacije. Pitanje trajanja i promena toponima u gradu direktno je vezano za procese trajanja i promena u društvu. Simbolika označavanja javnih prostora je u bliskoj vezi sa tokovima razvoja i promena u društvu, a delom se ostvaruju i kroz stvaranje i raskidanje kulturne povezanosti između određenih gradskih prostora i identiteta građana.

Sa stanovišta geneze i promena toponimije, Novi Beograd prolazi kroz treću fazu. U prvoj fazi (1948-1991), nove ulice u vreme nastanka Novog Beograda su dobijale imena prema ideološkim standardima socijalizma (glavni podužni bulevari: Edvarda Kardelja, Lenjina, AVNOJ-a, Pariske komune, poprečne ulice Vladimira Popovića, Milentija Popovića, Proleterske solidarnosti, Španskih boraca, Ho Ši Minova, Omladinskih brigada, Narodnih heroja). Nakon raspada socijalističke Jugoslavije, određen broj naziva ulica je promenjen u toponime koji su vezani za istorijske ličnosti iz opšte srpske istorije, posebno nauke (bulevari Nikole Tesle, Mihajla Pupina, Zorana Đinđića, Arsenija Čarnojevića, Milutina Milankovića), dok su neke poprečne ulice dobile romantične nazive (Bulevar umetnosti i ulica Trešnjinog cveta). Treća faza istorije novobeogradske toponomastike počela je nedavnom istorijskom revizijom partizanskog pokreta. U okviru tog procesa, nazivi ulica Antifašističke borbe i Crvene armije su zamenili manje prikladne nazive iz perioda socijalizima. Kako reči u urbanom prostoru menjaju značenje grada doslovno se čita u novobeogradskoj toponimiji.

Namera ovog istraživanja je da pronikne u značaj i smisao urbane toponomije, te da inicira dublja razmatranja toponimije gradova, posebno onih koji su sačuvali istorijska imena svojih javnih prostora, a koja još uvek govore o urbanoj genezi grada.

Na samom kraju dat je kataloški pregled istraživanih toponima na prostoru gradova bivše Jugoslavije i Srbije. Posebna pažnja ukazana je na one toponime koji su jedinstveni za neki grad, jer govore o urbanoj istoriji, karakteru određenog dela grada, događaju iz prošlosti, položaju toponima u gradu, itd. Toponimi vezani su za konkretan javni prostor ne mogu postojati na drugom mestu. Samo jedna ulica u gradu može nositi naziv obližnjeg javnog sadržaja (Grobljanska, Bolnička), susednog mesta ka kome vodi put (Obrenovački put), dok naziv istorijske ličnosti može nositi bilo koja ulica u gradu.

Ukazivanje na mogućnost tumačenja prostora, njegove istoričnosti kroz reči- nazive i imena, putem simboličkog saopštavanja prošlosti upisanih u sadašnjosti urbane ili arhitektonski zasićene strukture, otvara pitanja prilagodljivosti nove sintakse, novih i neprotivrečnih integracija sa prvobitnim celinama, gde ime postaje nosilac značenja ne remeteći svoju unutrašnju urbanu harmoniju. U toponimu/ imenu može biti skriven identitet ulice, mesta, grada.

 

 

O slojevitim značenjima onoga što određuje identitet „istorijskog“ grada, o snažnoj označavajućoj ulozi imena pisao je Žak Derida u svom ne-velikom tekstu Pokolenja jednog grada: sećanje, predskazivanje, odgovornost:
„ Šta je prag, za jedan grad?“…“ Da li je potrebno izgovoriti prag kako bi se izgovorio identitet jednog grada? I kako je moguće figuru praga preneti iz prostora u istoriju? Jedan grad se ponekad nalazi na pragu, ne samo figure praga, već na pragu jedne nove figure..“„Radi se o Praha, Pragu…” …“Da li se radi o istom gradu koji se odaziva na to ime? Da li se istom gradu obraćamo? Kako se obraćati jednom gradu? Kako odgovoriti jednom gradu?“
„Ja sam jedan, ali predstavljam tek prag sebe samoga, čuvajte me, štitite me, štitite dakle poredak koji vam dajem, slušajte moj zakon, koji je jedan, ali me stoga i izgrađujte, de-re-konstuišite me, vi predstavljate prag, uvećajte me, transformišite me, umnožite me, nemojte me ostaviti netaknutim, usudite se da me dekonstruišete. Ukoliko me ostavite netaknutim, izgubićete me. Potrebno je potvrditi me kao što ja potvrđujem, i stoga izmisliti ne-moguće koje se sastoji u poštovanju mog prošlog tela, izgovoriti moju starost ali mi isto tako, iz poštovanja dati dovoljno života…“
…“ Grad predstavlja celinu koja treba da ostane beskonačno, strukturalno nezasićena, otvorena pred sopstvenom transformacijom, pred dodacima koji bi mogli da je menjaju, ili što je manje moguće, pomeraju pamćenje njegove baštine. Jedan grad mora da ostane otvoren pred onim što zna da još uvek ne zna da će biti…“

 

 

Katalog
Primeri gradova sa većim brojem urbanih toponima, sa prostora bivše Jugoslavije:

 

PULA, primer grada iz mediteranskog kulturnog kruga:


Ozad Arene – trg iza Arene

Karolina – izvor sa kultnim značenjem u antičko vreme

Forum – glavni trg Pule, na mestu glavnog trga u antičko vreme

Potrarata, trg ispred antičkih Zlatnih vrata (Porta Aurata)

Giardini – ozelenjeni bulevar koji asocira na prisustvo vrtova izvan zidina u poznom srednjem veku

 

ZAGREB, primer grada iz srednjoevropskog kulturnog kruga:


Ilica – nekoliko tumačenja porekla imena: prema ilovači iz potoka za zanatlije lončare, prema kapelici Sv. Roka ili po podgrađu kmetova feudalne vile

Opatovina – govori o blizini Franjevačkog samostana

Kaptol – glavni trg nekadašnjeg utvrđenog Kaptola, sedišta biskupije

Nova Ves – novi deo grada, novo selo

Krvavi most – lokacija nekadašnjeg mosta između Griča i Kaptola na kome su se ponekad sukobljavali stanovnici ova dva grada

Pod zidom – linija nekadašnjeg južnog zida Kaptola

Tuškanac, Medveščak – vode dolinama istoimenih potoka

Katarinin trg, Markov trg, Jezuitski trg, Ćirilometodska – asociraju na prisustvo crkve ili samostana

Splavnica

Kožarska, Mesnička – govore o prisustvu određenog esnafa

Vlaška – govori o ulici koju su naseljavali građani pravoslavne vere

 

SARAJEVO, primer grada iz orijentalnog kulturnog kruga:

Sarači, Kujundžiluk, Bravadžiluk, Tabači, Kovači, Sargadžije, Ćurčiluk, Abadžiluk, Tabači – ulice koje su nastanjivale određene zanatlije

Ferhadija – prema Ferhad-pašinoj džamiji

Trgovke – nedavno obnovljena četvrt prodavnica na Baščaršiji

Vratnik – ulica kroz istoimeni deo grada koja vodi ka gradskoj kapiji

 

Primeri iz gradova u Srbiji

 

ZEMUN

Glavna ulica – najvažnija saobraćajnica Zemuna nekada i danas

Veliki trg – glavni trg nekadašnjeg Zemuna, danas pijaca

Magistratski trg – trg ispred Gradske kuće

Senjski trg – mesto trgovine senom na periferiji starog Zemuna

Gospodska – govori da su u toj ulici živeli najbogatiji Zemunci

Piljarska, Mornarska, Veslarska, Oračka, Čunarska, Vrtlarska – govori o tipu zanatlija koje su živele u tim ulicama

Bežanijska, Dobanovačka, Ugrinovačka – drumski pravci ka tim mestima

Borčanska – izlaz varoši na borčansku skelu

Tošin bunar – toponim dobio ime po izvesnom Toši koji je zemlju poklonio crkvi, a narod mu se odužio davanjem imena ulice

Ćukovački kut i rub – ulice uzvišenog dela grada Ćukovca

Visoka, Tesna, Strma, Bregovita – govore o topografskim karakteristikama ulice

Grobljanska – ulica pored groblja

 

SREMSKA MITROVICA

Stari šor – glavna saobraćajnica koja datira iz antičkih vremena

Palanka – glavna saobraćajnica izvan zidina Sirmiuma i srednjovekovne Mitrovice, duž predgrađa (Suburbie)

Žitni trg – mesto trgovine žitom

Šećer sokak – turcizam, govori o aktivnom prisustvu Turaka u gradu

Severni bedem – severna granica utvrđenog Sirmiuma

Jupiterova – asocira na prisustvo hrama posvećenog Jupiteru

Trg Sv. Stefana, ulica Sv. Dimitrija – govore o posvećenosti hramova na ovim toponimima

Zanatlijska, Ratarska, Ribarska obala– govore o tipu zanatlija koje su živele u tim ulicama

Parobrodska, Železnička –  jasno govore o saobraćajnoj infrastrukturi u tom delu grada

Pivarska – prolazi pored Pivare

 

NOVI SAD

Zlatna greda – naziv govori da je ovde postojala suva uzvišena površina, greda, zgodna za naseljavanje, koju velike vode Dunava nisu plavile

Zemljane ćuprije – govori da je ovom linijom išao zemljani nasip koji je povezivao ostrvske površine Podbare kada je dolazila visoka voda

Lončarska, Lađarska – jasno pokazuju koji su tipovi zanatlija živeli u tim ulicama

Uspenska, Almaška, Nikolajevska porta, Katolička porta – ukazuju na crkvenu građevinu u toj ulici ili trgu

Riblja pijaca, Žitni trg – govore o tipu robe kojom se trgovalo na tom mestu

Grčkoškolska, Gimnazijska – ukazuju na školsku instituciju u toj ulici

Železnička – pravac ka nekadašnjoj železničkoj stanici

Jevrejska – govori nam o naciji čiji pripadnici su u toj ulici živeli i radili

Kisačka, Temerinska, Futoška – drumovi ka tim mestima

Dunavska – isturena suva greda koja je pre nasipanja limana najdublje ulazila u rit i činila glavnu vezu varoši sa Dunavom

 

BEOGRAD

Terazije – toponim koji ukazuje na nekadašnje postojanje pumpi na vodu. Takođe predstavlja vagu grada, mesto gde se vagaju njegove sile

Slavija, Zeleni venac – ukazuje na postojanje nekadašnjih gostionica

Venac, četvrtina kruga oko istorijskog centra, nosi imena po kosovskim junacima

Velike i Male stepenice

 

SOMBOR

Venac – zaokruženi sistem od četiri bulevara oko istorijskog centra, koja nose ime po četvorici srpskih vojvoda iz Prvog svetskog rata

 

POŽAREVAC

Stari korzo – tradicionalno šetalište u starom jezgru

Tabačka čaršija – glavna ulica u kojoj su nekada bili stacionirani proizvođači i trgovci kožom

 

SVILAJNAC

Kriva čaršija – glavna ulica koja ima krivinu

Prava čaršija – glavna ulica koja se pružala pravo

 

NIŠ

Kazandžijsko sokače – ulica sa koncentrisanim zanatlijama (zvaničan naziv je Kopitareva ulica)

 

ČAČAK

Gradsko šetalište – glavno gradsko pešačko korzo

 

PANČEVO

Sokače (Usko sokače) – kratka ulica u centru

 

SUBOTICA

Korzo – glavna pešačka ulica

 

 

Literatura

Azaryahu M,“Naming the Past: The Significance of  Commemorative Street names in Critical Toponymies“ in The Contested Politics of Place Naming,ed. Berg D. L, Vuolteenaho J.,(Burlington: Ashgate Publishing Company, 2009)
Bogdanović B., Urbs & logos (Niš: Gradina, 1976.)
City Sense and City Design, ed. Banerjee T. and Southworth M. (Cambridge, London: MIT Press, 1990)
Cresswell T., Textures of Place (Oxford: Blackwell Publishing, 2004)
Derrida J.,“Génération d΄une ville: mémoire, prophétie, resposabilites”, Prague: Avenir d΄uneville historique capital, (Paris: Edition de l΄Aube, 1998)
Đokić V., Grad i gradski trg, ( Beograd: Arhitektonski fakultet, 2004)

Đurić V, Ustavnopravni aspekti zvanične toponimije; u: Društvo i prostor, urbani i ruralni prostor, zbornik radova, Novi Sad, 2015.
Eko U., „Funkcija i znak: Semiotika arhitekture“, u Teorija arhitekture i urbanizma, pr. P.Bojanić, V. Đokić, (Beograd: AF Beograd, 2009)
Kostof S., The City Assembled, (London: Thames&Hudson, 1992)
Lynch K., The image of the city, (Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 1990) ili Linč K., Slika jednog grada. (Beograd: Građevinska knjiga, 1974)
Mumford L., The City in History, its origin, its transformation, and its prospects (New York: Harcourt, Braceand World inc., 1961),
Nancy, J.L, „Un art de la ville“ u Misliti grad, pr. P.Bojanić, V. Đokić, (Beograd: AF Beograd, 2011)
Radović R., Forma grada (Novi Sad: Stylos, 2003)
Hannerz U., Exploring the City: Inquiries Toward An Urban Anthropology. (New York: Columbia University Press, 1980)
Zite K., Umetničko oblikovanje gradova, (Beograd: Gradjevinska knjiga, 1967)